Stuk kiezen:

Een goed stuk kiezen dat geschikt is voor de groep is een delicate opdracht. Ik weid hier niet over uit, maar verwijs naar mijn eerdere publicatie over dat onderwerp. Een regisseur moet kunnen adviseren, kunnen duiden en vooral de verschillende kanalen kennen. Hij moet informatie kunnen geven over gespecialiseerde bibliotheken waar toneelstukken ter lezing kunnen gevraagd worden en eventueel adviseren. Maar daar houdt het volgens mij op.

Stuk lezen, aantekeningen maken en basisconcept voorstellen.

Persoonlijk beschouw ik dit als de belangrijkste taak van een regisseur. Groepen beseffen nog onvoldoende hoe belangrijk deze fase is. In deze fase van het regieproces bakent een regisseur het speelveld af. Hij zet de hoofdlijnen uit binnen het enorme scala aan mogelijkheden die een goed stuk biedt. Om te beginnen probeert hij de personages te duiden om eventueel advies te kunnen geven over de rolbezetting. Als er te veel personages nodig zijn, waarop niet spontaan een acteur kan geplakt worden, heb je in deze fase nog de mogelijkheid om een ander stuk te kiezen, een dat beter bij de mogelijkheden van de groep aanleunt. Hij zal zijn concept ook kaderen binnen de huisstijl van de groep.

Tegelijk gaat hij een idee vormen over de ruimte waarin het stuk speelt. Ook al beslist hij bvb. dat er geen decor gebruikt wordt, is dat een beslissing met verstrekkende gevolgen.

In deze fase gaat een regisseur ook een speelstijl bepalen. Die speelstijl is dan nog voor herziening vatbaar, maar die gebeurt best zo snel mogelijk en alvorens keuzes gemaakt worden.

Een regisseur krijgt bij lezing een aantal beelden voor de geest. Die zijn erg bepalend naar het concept toe. Eventueel kan bij herlezing, van die beelden afgezien worden en dus ook het concept herzien. Het is daarom heel belangrijk dat een groep er zo snel mogelijk probeert achter te komen hoe een regisseur “het stuk ziet”. Want in deze fase is bijsturing en herziening nog mogelijk.

Een groep moet er van bewust zijn dat een regisseur voortdurend keuzes maakt. Hoe verder het regieproces vordert, hoe meer keuzes er gemaakt worden, hoe kleiner het speelveld wordt en hoe smaller de pistes worden. Alle basislijnen komen uiteindelijke samen in het stipje dat we “première” noemen. Hoe vroeger de weg naar de première wordt uitgezet hoe beter. En toch moet een regisseur zo lang mogelijk het speelveld groot houden en de route naar de première zo breed mogelijk. Een groep heeft er alle belang bij om een regisseur zo lang mogelijk op een zo groot mogelijk veld te laten spelen. Maar hoe dan ook, vanaf de eerste lezing zet de regisseur een grillig speelveld uit dat langzamerhand moeilijker te wijzigen zal zijn. In het begin van het regieproces kan de groep nog ingrijpen, maar naarmate het proces vordert mindert de mogelijkheid daartoe.

Over deze fase heb ik een heel persoonlijke mening. Volgens mij zou een groep best vertrekken van twee, drie misschien wel vier stukken. Per stuk organiseert de groep dan eerst een (droge) lezing, samen met de regisseur en de diverse verantwoordelijken. Daarna wordt de regisseur per stuk enkele weken tijd gegund. Nadien roept men de vergadering weer bijeen en verwoordt de regisseur het basisconcept van elk stuk zoals hij het ziet. Op basis daarvan kan een groep dan een bewuste keuze maken.

Eventueel contact opnemen met schrijver en hem concept voorleggen.

Dit kan voor een regisseur erg interessant zijn en geeft dikwijls nieuwe inzichten. Vooral bij een onduidelijk basisconcept kan dat heel verhelderend zijn. Als een schrijver bereikbaar is, zal de regisseur, bij iets dat me niet helemaal duidelijk is, contact opnemen. Leeft de auteur niet meer, schakel de regisseur over naar literatuur over het stuk en de auteur. Een regisseur zal hier ook naar muziek zoeken, aan de belichting denken en zich documenteren over het onderwerp van het stuk.

Tekstboek samenstellen

De regisseur heeft soms een keuze uit verschillende vertalingen. Soms wordt hij ook geconfronteerd met een onwerkbare lay-out van een uitgave en moet hij het stuk bvb. (laten) herschrijven, of een digitale versie zoeken, enz. Eventueel kan hij ook decortekening toevoegen, adreslijstje, rekwisietenlijstje, achtergrondinfo. Een helder tekstboek wordt door acteurs op prijs gesteld. Het is voor hen een belangrijk instrument.

Productiebijeenkomst

In samenspraak met bestuur neemt de regisseur hier de touwtjes in handen. Hij zet de lijnen uit waarbinnen de verschillende verantwoordelijken kunnen werken.

Organisatie opzetten met toneelmeester / regieassistent

Samen met de toneelmeester of regieassistent maakt een regisseur een repetitielijst. Er worden afspraken gemaakt over repetitieruimte. Er wordt een lijstje gemaakt met noodzakelijke benodigdheden om te kunnen repeteren. Het hele repetitieproces wordt zo nauwkeurig mogelijk vastgelegd.

Eventueel auditie houden

Als het bestuur geen rolverdeling maakt, is het aan de regisseur om hier knopen door te hakken. Soms zijn er meer acteurs mogelijk voor een personage. Ook hier is zijn stem bepalend. Als bestuur de rolverdeling maakt heeft hij toch nog een beperkt vetorecht

Monteren van het stuk

Deze fase wordt door elke regisseur eigenzinnig ingevuld. Bij het monteren geeft de regisseur aan zijn spelers zo nauwkeurig mogelijke aanwijzingen die hen en hun personage moeten vooruit helpen in het stuk. Hij bepaald de toon van de dialoog, de bewegingen in de ruimte, wie waar wat en waarmee doet. Alles wat het publiek te zien krijgt, wordt onder de loep genomen. Samen met de acteurs verkent hij het stuk. Tijdens deze fase neemt hij de meeste beslissingen.

Sommige regisseurs monteren pas tijdens de laatste weken en verkennen bv. Het stuk vanuit de tekst, tijdens meerdere lezingen. Andere regisseurs zullen eerder het stuk op de vloer, al spelend met de acteurs, willen verkennen. Elke regisseur heeft zo zijn gewoontes. Soms zal een regisseur door de aard van het stuk gedwongen worden veel leesrepetities te houden. Soms is het net andersom. Een “goede” of “foute” manier bestaat hier naar mijn gevoel niet.

Details uitwerken

Hierbij denk ik vb. aan belangrijke elementen op de scène, zoals een piano, papegaai…enz. Elke productie heeft zo zijn eisen en iedere keer moet een regisseur keuzes maken. Keuzes die een regisseur soms al bij het concept moet in kaart gebracht hebben en bij de productievergadering bespreekt.

Wachten, decorwisselingen, uitzetten.

Tijdens het monteren heeft een regisseur hier zeker oog voor. Soms dient het al bij het concept in kaart te staan. Meestal is het repetitieproces al in vergevorderde staat voor hier keuzes worden gemaakt.

Overleggen met productieploeg:

Afhankelijk van de productie zal een regisseur hier meer of minder tijd aan spenderen. Maar bij elke productie moet de regisseur tot in de kleinste details op de hoogte te zijn en eventueel sturend op treden.

Rekwisieten en meubels keuren en bijstellen

Hier heeft een regisseur vooral de taak alles in overeenstemming te brengen met zijn concept. Hij geeft advies en stuurt de verschillende verantwoordelijken.

Technische doorloop met spelers en productieploeg

Deze repetities moeten vooral de technische staf dienen. Elke technieker, elektricien, klankman, kostuumontwerper, grimeur… wordt door de regisseur beschouwd als een acteur en allen verdienen de nodige aandacht. De technische acteurs krijgen hier nauwkeurige aanwijzingen en voor de gewone acteurs is het een ideale gelegenheid om de tekstkennis op proef te stellen.

Generale in kostuum en met techniek

Bij deze repetitie passen voor het eerst alle puzzelstukje in elkaar en krijgt iedereen voor het eerst zicht op het totaal zoals de regisseur het uiteindelijk beslist heeft. Sinds het eerste concept is er heel wat gebeurt en zelden zal een regisseur zijn origineel concept op de generale repetitie terug zien. Een regisseur past zijn concept aan de omstandigheden aan. Het voornaamste is dat er beslissingen werden genomen ingegeven door de omstandigheden en de mogelijkheden van het moment. Dat er gezamenlijk naar één einddoel werd gewerkt.

Laatste bespreking

Een regisseur kan nu nog weinig veranderen of aanpassen. Hij zal vooral ondersteunend advies geven. Zijn belangrijkste werk bestaat nu uit controleren en nagaan of alles volgens plan verloopt. Meestal gebeurt dat in nauwe samenspraak met de toneelmeester die na de generale de taak van de regisseur overneemt.

Bijwonen eerste voorstellingen

Sommigen komen niet, anderen komen alleen voor de ruiker bloemen. Het belangrijkste is dat de regisseur achter zijn product staat en zijn spelers ondersteunt en beschermt.

Bijsturen na eerste voorstelling

Eventueel kunnen na de eerste voorstelling nog prominente fouten bijgestuurd worden. Zijn er grove fouten begaan, kan soms een andere regisseur met nieuwe ideeën nog soelaas brengen. Maar doorgaans worden enkel details bijgewerkt.

Na laatste voorstelling afsluitende vergadering met eventueel blik op de toekomst

Hier is de cirkel rond en kan de regisseur van voor af aan beginnen met lezen en uitdenken van eerste concept